16:10 EET Duşem, 19/11/2018

Hejmara Nû

İstatistik

OnlîneOnlîne : 9


ÎroÎro : 308

meha rewacdarmeha rewacdar : 11453

Hemî MêvanHemî Mêvan : 653316

Arşiv

Sayı15

Destpêk » Hejmara Nû » Zazakî

ÎBNÎ SELAH EL-KURDÎ (577-643)

Şemî - 27/10/2018 18:53
ÎBNÎ SELAH EL-KURDÎ (577-643)

ÎBNÎ SELAH EL-KURDÎ (577-643)

Nameye nê zatî, Ebû Amr Usman lajê Evdirehmanî lajê Usmanî lajê Mûsayî Ebû Nasr Kurdî û Şehrezorî yo. No merdim bi naznameyê “Îbnî Selah eş-Şerxanî” ya meşhur o. Îbnî Selah serra 577 de dewa Şerxan de ameyo dunya ke na dewe dewêka Erbîlî ya û mintiqaya Şehrezorî ra nêzdî ya. No merdim dewrê xo de îlmê hedîsî, tefsîr, fiqih û îlmê rîcal de sey îmamî ya qebul beno. No merdim zaf îlman de wayîrê zanayîşî yo.

Îbnî Selahî perwerdeyê xo yo sifteyîn babîyê xo ra girewto. Babîyê Îbnî Selahî zî mîyanê kurdan de şêxêko meşhur bîyo. O semed Îbnî Selahî perwedeyê xo yo sifteyî keye de dest pêkerdo. Îbnî Selahî badê cû seba îlim girewtişî zaf cayan ra gêrayo. Îbnî Selahî, Îbnî Semînî ra îlmê hedîsî girewto ke no merdim yanî Îbnî Semîn îlmê hedîs de zaf zanayêko girs o. Îbnî Selahî nê merdimî ra ders girewto. Îbnî Selah seba îlmî şîyo Musul û uca de wendekarîye kerdo. Dima Îbnî Selah şîyo Şam û uca de Medreseya Nasirîye de wendekar bîyo. Îbnî Selah badê cû şîyo Qudus û Heleb, nê cayan de hem ders wendo û hem zî ders dayo wendene.[1]

Gama ke Melîk Eşref lajê Melîku’l-Adîl lajê Eyûbî Şam de Daru’l-Hedîs awan kerdo, Îbnî Selahî ewtîya de ca girewto nê sazgehî de îlmê hedîsî ser o ders dayo. Îbnî Selahî îlmê hedîsî ser o “Muqedîmetu’l Îbnî Selah” cû kitabêk nuşto. No kitab mîyanê zanayanê hedîs de zaf kitabêko meşhur o. Bê nê kitabî Îbnî Selahî ser ruknê hecî û sewbîna îlman de zî kitabî nuştê.

Îbnî Selah deme xo de îmamêko gird, feqîh, muhedîs, zahîd û mamosteyêk bî. Îbnî Selah Dimeşq/Şam xo rê sey wetenî ya qebul kerdbî. Îbnî Selahî seba ders girewtene heta Xorasan şî bî labelê reyna zî agêrabî Dimeşq û uca de mendbî. Nê merdimi zaf merdiman ra hedîs girewto û zaf merdiman zî Îbnî Selahî ra hedîsî girewtê. Aye semed ra kes eşkeno vajo ke Îbnî Selah seba îlmê hedîsî zaf merdimêko baş o.[2]

Îbnî Selahî hurdîyeya xo de kitabo pîroz ezber kerd tepîya zaf îlmana eleqedar bîyo ke no halê ey demo dimayên de sebebe meşhur bîyayişê ey bîyo. Vere-verkan Îbnî Selah goreyê mezhebe şafîîyan fiqih bander bîyo. Îbnî Selah tena îlmê hedîsî de nê fiqih û ziwanê erebkî de zî alimêko baş o. Îbnî Selahî demeyêk Qudus de Medresetu’l-Selahîyye de mamostayîye kerda. Labelê demeyêk dima Îbnî Selahî Qudus terk kerda û agêrayo Şam medreseya ke newa abîyaya Medresetu’l-Rewahîyye de mamostayîye kerda.[3]

Melîkê Eşrefî çaxo ke Daru’l-Hedîsê Eşrefîyye Şam de awan kerd, Îbnî Selah sey îdarekerdox uca rê tayin kerd. Îbnî Selahî zî heta soyinê emrê xo uca de no wezîfe îfa kerd. Yanî kes eşkeno vajo ke heyatê Îbnî Selahî girêdayeyê suka Şam î yo. No Daru’l-Hedîs warê xo de zaf muhîm o. Îbnî Selahî ewtîya de Buxarî, Muslîm, Beyhaqî ûsn kitabî daye wendene. Îbnî Selah heta mergê xo ewtîya de tesnîf û îmlayê hedîsana meşxul bîyo.[4]

Goreyê çimeyanê tarîxîyan Îbnî Selah zaf merdimêko wakûr, giran, abîd/îbadetkerdox û wayîrê îtîbarî bî. Dewro ke Îbnî Selah tede ciwîyayê zaf dewrêko tewlîhew bî a semed ra Îbnî Selah felsefe ra û munaqeşeyê felsefeyi ra dûrî vinderto. [5] O dem de kitabê felsefeyê yunankî hetê ereban ra ameyî açarnayene. Konjokturê sîyasî zî zaf xirab bî. Ge-ge alimî seba munaqeşeyanê teorîkan pê kufra îtham kerdê o semed ra Îbnî Selah no tewir munaqeşeyan ra dûrî vinderto û tena kare xo ya eleqedar bîyo. Îbnî Selahî goreyê bawerîya ehle sunetî hereket kerdo û fiqhê xo zî na bawerî ser o tesis kerdo.

Îbnî Selah îlmê hedîs de raste-rast merdimêko baş o. Labelê reyna zî seba fikranê  ci hetê aliman ra zaf rexne bîyo. Kes eşkeno vajo ke her çiqas nê alimî Îbnî selahî rexne bikerê zî Îbnî Selah nînan ser de zî zaf tesîr kerdo. Alimê  îlmê hedîsî el-Esqelanî û sewbîna aliman fikranê Îbnî Selahî ser kitabî nuştê. Goreyê Îbnî Selahî îlmê hedîs de bere îctîhadî, yanî goreyê fikre xo qerardayişî, gêrîyayo. Labelê alime sey el-Îraqî, el-Esqelanî û Îbnî Kesîrî nê fikrî qebul nêkenê, nê fikrê Îbnî Selahî rexne kenê. Labelê ganî kes vajo tesîrê fikranê Îbnî Selahî sewbîna aliman ser o zaf esto û Îbnî Selah sey alimêko girsî ya qebul beno.[6]

Îbnî Selahî zaf waran de zaf eserî nuşte ke nê eseran ra her yew warê xo de sey eserêko abîdewî yo. Ma nika tîya de nameyê tayê eseran dane:

  • Muqedîmetu’l Îbnî Selah: No eserê Îbnî Selahî îlmê hedîs û xususen zî îlmê ûsulê hedîs ser o yo. No kitab şeştî û panc beşê û nêzdîyê di sey rîpel o. No kitab de Îbnî Selah heme muşkîlanê îlme  ûsulê hedîsî çareser keno. Nê beşan de Îbnî Selah termanê ûsulê hedîs ser o vindeno. Îlmê ûsulê hedîs de mijarê sereke ke sey sened[7], metîn[8] û rawî[9] ser o vindeno û nînan raste-rast bi şeklêko baş tarif keno. No kitab medreseyan de û unîversîteyan de sey kitabe dersî ameyo wendene û hîna zî waneyêno.

    No kitab demo ke îbnî Selah Daru’l-Hedîs de sey îdarekerdox wezîfe kerdo, wendekaranê xo rê sey dersa dayo. No kitab çar serran de ameyo nuştiş. Yanî kes eşkeno vajo ke no kitab sey notê dersan hadre bîyo û dima sey kitabî ya neşr bîyo. No kitab de Îbnî Selah ûsulê îlmê hedîs de neweyî ano û nê ûsulê xo kitab de tetbîq keno. Mesela Îbnî Selah no kitab de sened terk keno û mabênê şîroveyanê hedîs de yewî tercih keno. Reyna no kitab de Îbnî Selah melumatanê alîmanê verênan hîna bisîstem dano. Tarîfê terman no kitab de hîna eşkera û akerdeyo. No seba aliman û wendekaran zaf çîyêko baş o. Çunke raste-rast tradîsyonê medreseyan de ge-ge şerhe yew kitabî, kitabî ra hîna zor û zehmet beno.[10]

    Îbnî Selah kitabe xo de babetan sey sernameyan gêno û bi no şekla her babetê sey binbeşê îlmê hedîsî qebul keno . Goreyê nê sîstemî Îbnî Selahî kitabe xo şeştî û panc beşe rê teqsîm kerdo.

    Kitabe Îbnî Selahî seba îlmê ûsulê hedîsî sey destpêk o aye semed ra Îbnî Selahî kitabe xo sey “muqedîme” name kerdo. Îbnî Selahî kitabe xo  de beşa vîst û heşt de ney qebul keno. No namekerdiş amacê nusîyayişê kitabî û şêligo hedef yê kitabî eşkera keno.[11]

    No kitab hetê Îmam Newewî ra ameyo kilm kerdene ke no hal zî seba qîymetê kitabî nîşanêk o.[12]

  • Sîyanetu Sehîhî Muslîm: Nê kitabî de Îbnî Selah şerhe Sehîhê Muslîmî, ke  şeş kitabê hedîsan ra yew o, şerh keno û derheqê ney de melumat dano. Kitabe Muslîmî kitabanê hedîsan mîyan de kitabêko zaf meşhur û namdar o.

  • Mîsbahu’l-Mîkat fî’l-Ehadîs

  • El-Emalî

  • El-Ehadîsu’l-Kullîye: No kitab sey çewres hedîsî ya hadre bîyo labelê emrê Îbnî Selahî ney rê qîm nêkerdo û verêtemam bîyayîşê kitabî wefat kerdo. Badê cû Îmamê Newewî nê kitabî rê şîyês heb hedîsî zêde kerdê û  no kitab bi nameyê xo ya neşr kerdo. Yanî çewres hedîsê Îmamê Newewî eslê xo de kitabe Îbnî Selahî yo. Labelê lîteratur de qeydêko ewnayîn çin o.[13]

  • Şerhu’l-Muşkîlî’l-Wasît

  • Fetawayî Îbnî Selah

  • Tabaqatu’l-Fuqehaî’ş-Şafîîye

  • Rîsale fî Nesebî Resulîllah we Mewlîdîhî

  • Edebu’l-Muftî we’l-Musteftî

  • Rîsale fî’r-Ru’ya

  • Fewaîdu’r-Rîhle[14]

     

Îbnî Selahî zaf wendekarî resnayî ke  nê merdimî îlê hedîs de zaf cayêko muhîm gênê. Nê wendekaran ra tayê ci: Kemal İshak el-Maarrî, Şemsuddîn Îbn Nûh, Takîyyuddîn Îbnî Rezin, Kemaludîin Sellar, Ebû Şame el-Maqdisî, Kemal et-Tiflisî, İbn Xelikan, Alî b. Muhammed el-Yûnînî ûsn nînan zaf alimî resnayê.[15]

Îbnî Selahî heme emre xo rayîr de îlmî de xerc kerdo û bê îlmî sewbîna çîyêka meşxul nêbîyo. O semed ra Îbnî Selah heyatê xo de zaf eserî dayê û îlmê ûsulê hedîs de rayîrêka baş akerda. Îbnî Selah serra 643 de Şam de wefat kerdo û uca de defin bîyo.



[1] Muhemed  Emîn  Zekî Beg, Meşahîru’l-Kurd û Kurdîstan, Td. Muhemed Elî Ewnî, Daru’z-Zeman, Dimeşq, 2006, r. 77

[2] Îbnî Selah, Muqedîmet’l  Îbnî Selah el-Kurdî, hadrekerdox; Evdilhemîd el-Hîndawî, Mektebetu’l-Esrîyye, Beyrûd, 2005, r. 4-7

[3] Trîfa ehmed Usman el-Berzencî, Îshamatu’l-Ulemaî’l-Kurd fî Bînaî’l-Hedaratî’l-Îslamîyye, Daru’l-Kutubî’l-Îlmîyye, Beyrûd, 2010, r.200-204

[4] Mehmet Özşenel,  Bir Kriz Dönemi Âlimi Olarak İbnu’s-Salâh ve Eseri Ulûmü’l-Hadisî, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 / 2007, r. 55-68

[5] M. Yaşar Kandemir, Îbnî Salah Eş-Şehrezorî, Diyanet Islam Ansiklopedisi, İstanbul, 2000, r. 198-200

[6] H. Musa Bagcı, Hadıs Çalışmalarının Gerıleme  Dönemlerinde Hadiste  İctihad  Kapısının Kapatılması Sorunu, Kutlu Doğum Sempozyumu – 2001,  Ankara, 2003,  r. 569-570

[7] Sened: Rêzila ke heta pêxamberî îfade kena. Yew hedîs de sened zaf muhîm a. Sened pêt nêbo, hedîs nêna qebul kerdene.

[8] Metîn: Metîn hedîs bi xo îfade keno. Raste-rast ma ne sened ne zî rawî ser o vinderênê û tena metînî sey hedîsî ya qebul kenê. Her çiqas no halêko xelet boz î tena metîn waneyêno.

[9] Rawî: Merdimo ke hedîs rîwayet keno sey rawî ya name beno.

[10] Özşenel,  çc, r. 58-59

[11] Özşenel,  çc, r. 59-62

[12] Özşenel,  çc, r. 64

[13] Kandemir, çc, r. 200

[14] Kandemir, çc, r. 200

[15] Özşenel,  çc, r. 57

Yazar: Ehmed Kirkan

Kaynak: nupelda

Toplam: 0 puan ve 0 oy
Bu makaleye oy vermek için yıldızları işaretleyin
Anahtar: no merdim
 

Ji Editor

Hejmara 22

Hejmara 22 Bi navê Xwedayê Bexşende û Dilovan   Bi navê Xwedayê ku xwediyê erd û esman e, xwediyê Beyta ‘Etîq û Beyta Meqdîs e. Ew pirzan û hertiştzan e. Xwediyê rabirdû û dahatûya me û hemû hebûnan e Ew. Ji xwediyê bêdengiyên ku di hundirên me de diteqin re, ji sahibê sukûneta ku...

Login site