13:36 EEST Sêşem, 19/06/2018

Hejmara Nû

İstatistik

OnlîneOnlîne : 23


ÎroÎro : 288

meha rewacdarmeha rewacdar : 4604

Hemî MêvanHemî Mêvan : 600651

Arşiv

Sayı15

Destpêk » Hejmara Nû » Lêkolîn

UMER EWNÎ EFENDÎ û“QEWAÎD-Î LÎSAN-I KURDΔyaWÎ

Înî - 16/05/2014 16:56
Di vê nivîsê de em dê Umer Ewnî Efendiyê Xarpêtî yê nivîskarê “Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî”, bi we bidin naskirin. Ev kitêba giranbiha ya Umer Ewnî Efendî, mixabin bi awayekî zanistî hîn nehatiye danasîn û nehatiye transkribekirin.

UMER EWNÎ EFENDÎ û“QEWAÎD-Î LÎSAN-I KURDΔyaWÎ

Ahmet DEMİR

Di vê nivîsê de em dê Umer Ewnî Efendiyê Xarpêtî yê nivîskarê “Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî”, bi we bidin naskirin. Ev kitêba giranbiha ya Umer Ewnî Efendî, mixabin bi awayekî zanistî hîn nehatiye danasîn û nehatiye transkribekirin. 

Bi qasî 3 salan (2010) berî nuha, di hevdîtineke bi brêz Ali Karadenîz re de, min jê re got, ez ji bo vekolînkirin û transkrîbekirinê li nusxeya Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî” ya Umer Ewnî Efendiyê Xarpêtî digerim. Wê çaxê ji min re got “li cem min nusxeyeke wê kitêbê heye û ez dê di demeke kin de biweşînim.” Min jî got madam tuyê biweşînî, ez dê li hêviya çapê bisekinim.

Lê mixabin ji sê salan zêdetir bû ku dem derbas dibe, heya roja îro hîn deng jê nehat. Min jî got tew nebe bi nivîsekê be jî vî zimanzanê Kurd bi xwendevanên Kurd bidim naskırın.

Navê vî zimanzanê Kurd û berhema wî, cara yekem di nivîseke Mûsa Anter de derbas dibe. Ev nivîskar di nivîsa[1] xwe ya li ser “Yekbûn”ê -ku di sala 1914 de dihat weşandin- de, qala Umer Ewnî Efendî û berhema wî Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî dike; lê mixabin zedetir agahiyên berfireh nade. M. Malmisanij jî di nivîseke xwe de qala heman zimanzanî û berhema wî dike; lêbelê ew jî agahiyeke berfireh nade.[2]

Nivîskar û rojnameger Sadık Albayrak, di kitaba xwe ya “Son Devir Osmanlı Uleması”yê, di berga 4., di nav rûpelên 207-209an de qala Umer Ewnî Efendiyê Xarpûtî û danasîna berhema wî “Qawaîd-i Lîsan-i Kurdî” ku 48 rûpel in, dike.

Li arşîva “Başbakanlık Devlet Arşivleri”yê, ku Albayrak dibêje min kitêb li wir dît û di kitêba xwe de atfa wê saziyê dike û rêza wê 2658 dide, ew numro hat saxtîkirin; lê ew berhema Umer Ewnî Efendî nehat dîtin. Ji bo vê yekê va nivîsa me, zêdetir wê xwe bispêre du belgeyên Usmanî û agahiyên Sadık Albayrak.

Xebateke hêja ji aliyê Mehmet Bayrak ve hatiye kirin;[3] lê ji ber ku hîn nusxeya kitêbê nedîtiye, di vî warî de gilî û gazincên xwe tîne zimên. Li jor me gotibû ku nusxeyeke vê kitabê di destê Ali Karadenîz de heye. (Em hêvî dikin ku di demek kin de biweşîne.)

Sedema vekolîna me ya li ser Umer Ewnî Efendî, fermîbûna xebata wî ya li ser zimanê Kurdî ye. Biqasî ku tê zanîn cara yekem e ku rêzimaniyeke Kurdî, bi awayekî fermî, bi fermana dewletê bi destê vî mamosteyî ve hatiye çêkirin.

Umer Ewnî Efendî, lawê Hec Osman Axayê Meydanciqlioxlu ye û di Gulana sala 1281 î de (Gulana 1865), li Elezîzê, li taxa Alaca Mescîdê hatiye cîhanê. Di sala 1299 da bi payeya Pirr Xweş (Pekiyi), Ruşdiya Xarpêtê diqedîne û li derveyî Stenbolê û li Stenbolê medreseyê didomîne û îcazetnameyê distîne. Umer Ewnî Efendî, bê yî zimanê xwe yî zikmakî Kurdî, bi zimanên Erebî, Farisî û Turkî jî dizanibû.

Di nav muderrîsên ku tayîna derveyî Stenbolê dibin de ew jî cî digre. Muderrîsiya “Îbtîda-î Xarîc a Edîrneyê didin wî.

Wekî ku me li jor jî got, taybetmendiya wî ya sereke bi awayekî fermî amadekirina Rêzimana Kurdî ye. Ev xebat/berhem, di sala 1328 de, li Elezîzê, bi destûra fermî, li Çapxaneya Hecî Xurşîd Efendî, bi navê “Qewaîd-î Lîsan-ı Kurdî”, wekî 48 rûpel, hat çapkirin.

Di Îlona 1308, di 27 saliya xwe de bi wekaletî tayînî mamostetiya Xwendegeha Ruşdiye ya bajaroka Çarsancaxa bi Dêrsimê ve girêdayî bû. Lêbelê pir naçe, ji ber ku esaleta mamostetiya wî hat, di Gulana 1309 de ji mamostetiya wekaletiyê vediqete.

Li dû valahiyeke bi qasî 23 rojan şûnda di Hezîrana 1309 / 1893 de, tayînî mamostetiya Xwendegeha Seretayiyê ya li bajaroka Paxê (Ku îro bi Mazgirtê ve girêdayî ye) dibe.

Bi azmûn û terfiyê, di Kanûna Pêşîn a 1310an de, tayînî Mamostetiya Duyem a Xwendegeha Ruşdiyeya Bajaroka Erebgîrê dibe. Jiber ku mehaneya wî li vir kêm dibe, serî lê dide ku mehaneya wî cardi zêde bibe, lê di vê navberê da jê re emrê îstifakirinê û vegera Stenbolê tê. Li ser vê yekê diçe wir û bi qasî salekê li medrese û mizgeftên Stenbolê dersan dide. Di encamê de di sala 1318 de tayînî muderrîsiya Xarpêtê dibe. Li vir jî, wekî mamosteyê Rêzimaniya Usmanî, tayînî Xwendegeha Ruşdiyeya Leşkerî ya Mamuretu’l Ezîzê dibe.

Di heyama vê mamostetiya xwe de, di Kanûna Paşiyê ya 1325an de tayînî Mamostetiye Wilayetê Mamuretu’l Ezîzê dibe.

Di sala 1328an (1328+584=1912) pirtûka xwe Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî, di Çapxaneya Elezîz Xurşîd Efendîdide çapkirin û diweşîne.

Di sala 1330î de tê Stenbolê û li Medreseya Mizgefta Serayê dest bi ders dayînê dike. Di vê pêvajoyê de Umer Ewnî Efendî, wereqeya xwe danasîna xwe, bi destê xwe dinivîse û di tarîxa 23 Zîlqade 1332 / 29 Îlon 1330 de radestî Meqemê Şêxulîslamîtiyê dike (Bnr.: Belge 2).

Dîroka wefata wî, ji aliyê me ve hîn nehatiye tespîtkirin.

Di pesnnameya / teqrîza berhema Umer Ewnî Efendî, Qewaîd-i Lîsan-i Kurdî de, bi kinayî / kurteyî ev tişt hatine gotin:

Pêşgotin: Jiber ku Zimanê Kurdî, ji sê zimanan Erebî, Farisî û Kurdî hatiye çêkirin, bi perwerde û fêrkirina vê namilkeyê, dê zaroyên Kurdan, zimanê Turkî bie’limin, û zaroyên Turkan jî dê fêrî zimanê Kurdî bibin; ev ji lutfa Xwedê Teala tê payîn.

Şiyarî: Di nav tîpên ku di vî zimanî de hatine şixulandin de, du tîp ji tîpên Farisî û Erebî zêdetir tên dîtin ku ji vana yek di navbera dengên Q û K de ye; û bi vekolînê ve hat fehmkirin ku K a Erebî ye. Tîpa duyem di navbera kana W û F de ye ku ji îşaretkirina wê, xalek li ser W yê hatiye danîn.

Pêşeka edîbane ya Cenabê Kemaleddîn Efendiyê bixawênê lawê ustadê birûmet Ebdulhemîd Efendîzade ye:Mirovahî li ber çavan e ku netewe bi netewe hatine beş kirin. Bê şek e, gelên ku xizmeta zimên -ku navgîna pêşdaçûyînê ye-, bikin, dê li ser qada perwerde û şaristaniyê pêşda herin.

Di vê rewşê de, bi biriqîna pêtî û birûskên perwerde -ku argunên rohnîkirinê ye- ya li her beşên welatê Serwerê kana pêşdeçûyîna bêsînor têye meşandin, dê gerdûna Kurdîstanê rohnahî bike. Kurd û eşîrên ku bi koçberî dijîn û zimanekî ji zimanê bajariyên razbar cihêtir bikartînin û digel nedîtina perwerdeyeke fermî û nizanbûna zimanekî din, hîn negîhiştine asta ku tê xwestin; ti kes li zimanê Kurdî nexebitiye û rê û rêbazên wê dernexistine; halevku ev xebata li ser zimên wekî fermana şaristaniya serdemî ye.

Han, îcar di qada hevotinê de perwerdekarê giranbiha mamosteyê Ruşdiyeya Erebbgîrê Umer Ewnî Efendî, ku di vî warî de hevotineke têr û tije dîtiye-, ev rastiya dîtiye, jiber ku bi eslê xwe ve jî Kurd e, cardi mîna ku di gotina Hemcînsî çeker bîrbîrînîn gayretînî - zahm-i mîraza ûrûr sûzin (suwezîn) aninçun merhem”ê de tê texmînkirin, li welatên ku bi siltên ve girêdayî ne, ji bo ku di nav dersên xwendegehên ciyên ku Kurd lê dijîn de cîh bigre, cara yekemîn derheqê rêbazên zimanê Kurdî de broşureke taybet amade kiriye. 

Bi kurteyî, ev pirtûkika serbixwe û taybet, ya ku li Adarom / Anatolyê, bi armanca ji aliyê zimên ve perwerdekirina gêncan hatiye amadekirin, ez bawer im ku di nav gelê Kurd de jî dê razîbûnê çêbike û dê berjewendiyekê bide vê perwerdeyê. Ez nivîskar pîroz dikim.

25 Îlon 1317 / 1901, Mihemed Kemaleddîn Xarpêtî.

Kitêb, li dû vê despêkê şûnda, bi beşa “Emsîle-î Muxtelîfe”yê li ser mînakan, dest bi mijarên xwe dike.[4]

Kronolojiya Jînenîgariya Umer Ewnî Efendî:

1865 de li Xarpêtê, li taxa Alaca Mescîdê hatiye cîhanê (1281).

1883 de qedandina Ruşdiya Xarpêtê (1318+584=1883)

1892 de bi wekaletî li Ruşdiya Çarsencaxê mamostetî (1308+584=1392)

1393 de veqetîna ji mamostetiya wekîltiyê û di heman salê de li bajaroka Pah ê ya bi Dêrsimê ve girêdayî, li dibistana seretayî bûyîna mamoste.

1894 de mamostetiya li Dibistana Ruşdiyeyê ya li bajaroka Erebgîrê.

1901 de muderrisiya li Edîrneyê û nivîsîna “Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî” (1317+584=1901)

1902 de ji bo mamostetiya dersa Qewaîd-i Lisan-ı Osmanî tayîn bûna Dibistana Ruşdiyeya Eskerî ya li Elezîzê (1318+584=1902)

1909 de muderrîsbûnla li wîlayeta Elezîzê (1325+584=1909)

1912 de çapkirin û weşana Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî (1328+584=1912)

 

BELGE 1: Ev belgeya derheqê Umer Ewnî Efendî ji Arşîva Dewletê ya Serokwezîrtiyê de ye.

 

 


BELGE 2:Wereqeya xwe danasîna Umer Ewnî Efendî. Ev wereqe, ji aliyê Umer Ewnî ve hatiye nivisîn û di tarîxa 23 Zîlqade 1332 / 29 Îlon 1330 de radestî Meqamê Şêxulîslamîtiyê bûye.

 

 

 



[1]Musa Anter, “Yekbun: 1914’te Çıkan Dergi“, Doğu  Dergisi, Sayı,1, İstanbul, 1969, 29.

[2]Mehmet Malmisanlı,“Osmanlı Döneminde Yazılan Kürtçe Eserler Üzerine”, Tarih ve Toplum, Sayı, 54, 1988, 61.

[4]Sadık Albayrak, Son Devir Osmanlı Uleması, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, İstanbul, 1996, IV, 207-209.

Yazar: Ahmet DEMİR

Kaynak: nupelda

Anahtar: n/a

Son Haberler

Eski haberler

 

Ji Editor

Xwendevanên Hêja!

Xwendevanên Hêja! Dinya bi rojevên xwe yên rojane diqelibe. Li welêt, li rojhilata navîn û li gelek deverên din ên dinyayê bûyerên dilsoz diqewimin. Bivê nevê em jî di nava vê geremolê de cih digirin. Geh bi çav, geh bi rih, geh bi ‘eql û geh bi dil em jî tevlî van bûyerên dilês dibin....

Login site