20:04 EEST Duşem, 24/09/2018

Hejmara Nû

İstatistik

OnlîneOnlîne : 14


ÎroÎro : 499

meha rewacdarmeha rewacdar : 11693

Hemî MêvanHemî Mêvan : 630061

Arşiv

Sayı15

Destpêk » Hejmara Nû » Lêkolîn

Çar Çîrokên Cuda yên

Çar Çîrokên Cuda yên

Edebiyata kurdî ya klasîk di serdema Îslamî de, di bin bandora zimanên ‘erebî û farisî de li gor hinek rêzikan derketiye holê. Ji ber ku, piştî qebûlkirina Îslamê ev edebiyat pêşde çûye û geş bûye, xîmên xwe jî li ser vê ‘erdê daniye û xwe ava kiriye. Lê piştî ku di tarîxa Îslamê de terîqet ava bûn, vê carê tesewif jî bandoreke mezin li edebiyata klasîk kir. Tesewif, bi taybetî jî di edebiyata kurdî ya klasîk de, bi tena serê xwe belkî bi qasî hemû çavkaniyên dînî cihê xwe girt û ji wan re bû çavkaniyeke girîng.

DI SEDSALIYA NIVÎSKARIYA XELÎL XEYALÎ YÊ MODANÎ DE BEHSA ZIMANÊ KURDÎ Û RÊZIMANIYÊ

DI SEDSALIYA NIVÎSKARIYA XELÎL XEYALÎ YÊ MODANÎ DE BEHSA ZIMANÊ KURDÎ Û RÊZIMANIYÊ

…vaye mînakeke welatparêziyê pêşkêşî we dikim ku; ew jî Mîrze Xelîl Xeyaliyê Motkiyî yê ku wekî di her beşê welatparêziyê de, di warê ziman de jî pêşekiyê bi dest xistiye. Û alfabe, serf û nehwa ku esasên zimanê me ne, anîye wucûdê. Û heta ez dikarim bibêjim ku Esra hemiyet, xîret, fedakarî û parastina zeîfan gihiştandiye hev û wucûda wî ya manewî çêkiriye. Heqîqeten ji ber ku em li cewherekî wiha yê xîretê ku ji kana Kurdistanê ye rast hatine, hêvî heye ku dê gelek cewherên wekî wî pêşeroja me ronahî bikin. Bedîuzzeman Seîdê Kurdî

Sînorên Edebiyata Kurdî Ya Klasîk

Sînorên Edebiyata Kurdî Ya Klasîk

Edebiyata klasîk a kurdî, ji kîjan sedsalê ve dest pê kiriye û heta kîjan sedsalê dewam kiriye, bi kîjan bûyer, edîb û berhemê hatiye bisînorkirin, hîna jî, li gor qenaeta me, baş nehatiye neqandin. Digel ku hin lêkolerên edebiyata kurdî , li gor sedsalan, edebiyata kurdî dabeşî serdeman dikin jî, hêja ye ku meriv bipirse ka gelo krîterên ku wan edebiyat pê dabeş kirine, çi ne? Ew berhemên ku weke qklasîk tên binavkirin, ka gelo bi rastî jî klasîk in an na? Edebiyata klasîk a kurdî, bi misilmanbûna kurdan dest pê dike yan na? Ji ber ku pêdivî bi bersivdayina van pirsan heye, min ev mijar ji xwe re kir karê vehûrînê. Heta ku ji destê min bê, ez dê li gor derfetên gotarekê, asta sînorên “lîteratura klasîk a kurdî” diyar bikim. Helbet ez dê çavkaniyên edebiyata lorî, goranî, kurmancî, soranî û kirmanckî jî, ji vê xebatê re bingeh bigrim. Bi vê projeyê, min niyet ew e ku bi hindikî be jî, sûde bidim dîroka serdemên edebiyata kurdî.

ÇÎROKÊN BEHLÛL Jİ HERÊMA BOTAN (1)

Pêşgotin Li herêma Botan bi dehan çîrok, destan û gotinên pêşiyan hene. Ev herêm mirov dikare bêje ku, behra zargotina kurdî ye. Ev çîrokên ku min berhev kirine jî çend dilopên ji vê behrê ne. Min çîrokên vê nivîsê, ji Beşîr Şinğar, (bavê xwe), İbrahim Şermet û Adil Şiğva guhdar kirin. Di van çîrokan de qala Behlûl tê kirin. Dibêjin Behlûl yekî ‘alim bû, birayê xelîfeyê Bexdayê Harûn Reşîd bû. Hinek jî dibêjin ne birayê wî bû, lê tekiliya wan xurt bû. Dibêjin Harûn Reşîd ji Behlûl dixwaze ku bibe qaziyê Bexdayê. Behlûl jî vê daxwaza wî napejirîne. Ji bo ku barê qazîtiyê negire ser milên xwe, xwe li dînîtiyê datîne. Di her meseleyeke Behlûl de hîkmet heye. Ji wan çîrokên wî ên bi hîkmet 4 çîrok di vir de hatine nivîsandin.

BERHEMEK LI SER EŞÎRETA CAF

BERHEMEK LI SER EŞÎRETA CAF

Berhemên kevn ên ku li ser tarîxa Kurdan û eşîret û hozên Kurdan hatine nivîsandin bi rastî kêm in. Îro berhemên tarîxê yên çavkanî ku di warê zanistî û akademik de lêkolîner ji wan istifade dikin, bi qasî hejmarên tiliyan in. Berhemên sereke yên bi Kurdî û bi zimanên din hatine nivîsandin jî, piraniya van zanyariyên xwe ji “Şerefnâme”ya Şerfefxan Bidlisî(w. 1005/1596) standine. Ji bona vê, dema ku em rastî berhemeke kevn li ser tarîxa Kurdan yan jî li ser tarîxa eşîreteke Kurd tên, wek “Kibrîtê Ehmer” kêfxweş dibin û dixwazin vê berhemê belav bikin û ji gelê xwe re bidin naskirin.

GULDESTEYEK JI ŞÎRETÊN EHMEDÊ XANÎ

GULDESTEYEK JI ŞÎRETÊN EHMEDÊ XANÎ

Şîretên alim û zanayan, feylesof û hekîman netîceyên tecrubeyên salan, fikrên kûr û dirêj, û îlhamên menewî ne. Bo vê yekê, ev şîret li cem mirovan ji zêr û zîvan gellekî bi qîmettir in. Ev şîret ne mal û milkê heremekê an jî neteweyekê ne, ew dibin milkê hemî neteweyan; hemî kes ji wan feyde dibîne û guh dide wan.

Di Şekilgirtina Sûdanê De Rola Kurdan û

Di Şekilgirtina Sûdanê De Rola Kurdan û

Gelo çi têkiliya Kurdan bi Sûdanê re heye? Îcar Kurdîstan ji ku derket? Kurd, ji kînga ve li vî welatî ne? Hin vekolîn dibêjin ji heyama Medan û bi vî alî ve, hin dibêjin, ji heyama Selahaddînê Eyyûbî û pê ve û hin jî dibêjin ji heyama Mihemmed Eliyê Qawalayî û bi vî alî ve Kurd li wir bi cî bûne. Gelo di vê mijarê de rastî çi ye yan jî kîjan e? Dê di vê vekolînê de, bersivên van pirsan werin dayîn û rastiya mijarê dê bi we xwendevanan re were parve kirin.

UMER EWNÎ EFENDÎ û“QEWAÎD-Î LÎSAN-I KURDΔyaWÎ

Di vê nivîsê de em dê Umer Ewnî Efendiyê Xarpêtî yê nivîskarê “Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî”, bi we bidin naskirin. Ev kitêba giranbiha ya Umer Ewnî Efendî, mixabin bi awayekî zanistî hîn nehatiye danasîn û nehatiye transkribekirin.

Di “Nehcu’l-Enamê” de Qeyde û Rêzên Civakî

Dema ku XwedêTe’ala mirov afirandin û pê ve mirov bi hev re jîyane û bi hev re civak çêkirine, medeniyet ava kirine. Wehareng e li ser hinek qeyde û rêzên civakî tifaqî kirine. Ew qeyde weke prensîb û ‘edet û adaban hatine parastin. Ji milê dîtir ve kêmasiyên di derbarê van qeyde û rêzan de weke gunehekî hatiye qebûlkirin.

Nîşana Mezinahiya Xwedê: Gerdûn

Beriya her tiştî ger divê bêjim ku di Kurdî de lêkolîn û nivîsandina ‘erdnîgariyê pirr kêm e. Ez hîn pêşde biçim, ez dikarim bejim, nivîsên di derbarê ‘erdnigariyê de (tenê bi serê xwe) tiliyên destekî derbas nake. Min biryar da ku bi destûra Xwedê ez ê ji vir pê de di derbarê ‘erdnîgariyê de binivîsim. Mijara me ya ewil gerdûn e.

Şêx Nureddînê Birîfkanî

Şêx Nureddîn li Kurdistanê hem di warê edebiyata Kurdî de, hem di warê zanînê de, hem jî di warê tesewufê de xaleke pir girîng e. Hem malbata Brîfkaniyan, hem jî Şêx Nûreddîn bi xwe, wek qendîleke Qadirî û Kurdistanî tên qebûlkirin. Ewil pêdivî heye ku em li şecera wan mêzekin. Bê ka Seyîd’in an na. Li gorî nesebnasê malbatê ji Şêx Nûreddîn bigre heta Hezretî Muhemmed(s.e.w.) şecera malbatê wihareng e.

Di Çanda Kurdan de Dengbêj û Hunera Dengbêjiyê

Dengbêjî yek ji hunerên herî kevin e. Li gelek welatan ev huner hatiye sepandin (îcrakirin). Dengbêj bi kilamên ku di her dem û rewşê de gotine bûne berdevkê çanda devkî ya civaka xwe. Wekî çandên welatên din di çanda devkî ya kurdî de jî di pêvajoya afirandina çanda devkî de rola sereke helbet ya jinan e. Jin wekî dayik, wekî evîndar, wekî keçik afirînerên xwezayî yên hunerê ne. Di xebateke din de em ê li ser vê mijarê bisekinin. Mijara vê nivîsê dengbêj û hunera dengbêjiyê ye. Lê belê têkiliya dengbêjiyê û jinan jî li ber çavan e. Jin afirînerê bingehîn yê dengbêjiyê ye. Dengbêj wan afirandinên jinan yên xav digire û wekî teşîrêsekê dirêsin, di tevna xwe de dihonin û berhemeke bêhempa dertînin holê. Navê hunera dengbêjan li Kurdistanê dengbêjî ye.

Di Rîsaleya Nurê de Mijarên Kurdî

Me xwest ew hevokên, paraxrafên, mijarên di kuliyeta rîsaleya Nûrê de li ser mijarên Kurdî de derbas dibin bînin ba hev. Em li ser bêjeyên di rîsalê de derbas dibin nesekinîn. Nivîsa ‘ewil li ser Mektûbatê ye. Di dawiya hevokan de bi jêrênotan di Mektûbatê li ku derê derbasbûye hatiye nivîsandin.

Umer Ewnî Efendî û Qewaîd-î Lîsan-i Kurdiya Wî

Di vê nivîsê de em dê Umer Ewnî Efendiyê Xarpêtî yê nivîskarê “Qewaîd-î Lîsan-i Kurdî”, bi we bidin naskirin. Ev kitêba giranbiha ya Umer Ewnî Efendî, mixabin bi awayekî zanistî hîn nehatiye danasîn û nehatiye transkribekirin.

Kurtenêrînek Li Dor Dîwaneke Bêhempa: Dîwana Hezîn

Di lêkolînên wêjeyî û zimanzanînê de dema ku edebiyata klasîk a Kurdî tê dahûrandin, em dibînin ku, Kurd li hêla wêjeyî ve xwediyê dîrokeke kûr û dewlemend in. Di vî warî de gelek berhemên edebî û nivîskarên klasîk hene. Herçiqas edebiyata klasîk a Kurd, wekî di sedsala XX. de paşve mabe jî em dibînin ku gelek nûnêriya wê heye û yek ji wan jî Mela Husnî ye. Em ê di vê nivîsa xwe de li ser ziman û kesayetiya Mela Husnî Hezînî rawestin û hindî ku ji destê me bê em ê minakên xweş rave bikin.

Navendeke Edebiyata Kurdî: MİKS

Miksbi erdnigariya xwe ya xweş û taybet ve zemanekî dûr û dirêj e ku bala însanan kişandiye û heta niha jî dikişîne. Ev çiyayên bilind, şaxên ku digihêjin ‘ewran wek kelake muhkem derdora bajarê Miksê girtiye û sedan sale li dijî neyaran gelê vê deverê diparêze.

Mela ‘Eliyê Baqustanî û Berhemên Wî yên Kurdî

Mele ‘Eliyêyê Baqustanî, di sala 1912’an de li gundê Tizyan-Elmabahçe, Stewrê/Mêrdîn) hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mihemed û navê diya wî ‘Edlê ye. Bavê wî Mele Mihemed, melê gund bû. Mele Mehemed, ji xeynî Tizyan li Baqustan û li ‘Ewîna jî meletî kiriye. Bi ‘eslê xwe ji Zivinga Hecî ‘Elya ye, ku niha ev gund bi navçeya Sêrtê, Erûhê ve girêdayiye. Bavê wî Mele Mihemed dema ku diçe hecê li wir wefat dike. Li Texma Wadî Fatma medfûn e. Piştî ku bavê wî Mele Mihemed wefat dike, malbat ji gundê ‘Ewîna dîsa vedigere Tizyan.

HELBESTA “EŞQA WELAT” A

HELBESTA “EŞQA WELAT” A

Zeriyêt wek sirmê kezî L’bêrî’l pê biznan dibezî Esqa welat! Esqa welat! Te cerg û mêlakê me pat Bo çi ji te em bûn cuda Me terk kirin lezzet û sefa

 

Ji Editor

Hejmara nû: 19

Hejmara nû: 19 Xwendevanên Hêja!   Bi hêjmara nozdehem em li pêşberî we ne. Dîsa bi xebat û nivîsên li ser edebiyat û cûreyên wêjeyê, guldesteyek têra xwe tije û amade ye. Lêbelê di Kovara xwe de cara ‘ewil e ku em cudahiyekê dikin. Ew jî amadekirina dosyayek taybet e ku heta niha...

Login site